Far Eastern Economic Review (5-2008)` (Cô Trần là một nhà báo đã được nhận giải thưởng báo chí tại Hà Nội.)

Đầu tháng Ba tại London, Paul Smith đã có một bài diễn thuyết tại một diễn đàn doanh nghiệp đông nghẹt những nhân vật sẽ là những nhà đầu tư tại Việt Nam. "Bạn có thể ngạc nhiên về mức độ liên quan của Việt Nam đối với đời sống riêng của mình hàng ngày," đó là lời nhận xét của giám đốc hãng tư vấn tuyển dụng và cung ứng nhân lực Harvey Nash *. "Việt Nam là nhà xuất khẩu gạo và cà phê lớn thứ hai, và xuất hồ tiêu lớn nhất thế giới. Ngay cả bảng thông tin khổng lồ ở New York trực tiếp phát đi dữ liệu và những cuộc phỏng vấn trong suốt thời gian diễn là các cuộc bầu cử tổng thống vòng sơ cấp cũng có những đường kết nối tới quốc gia Đông Nam Á này," ông Smith đã nói vậy với các cử tọa tại diễn đàn, xảy ra cùng lúc với một cuộc viếng thăm của thủ tướng Việt Nam Nguyễn Tấn Dũng. "Tôi hồ nghi không biết McCain, Giuliani hay Romney có quan tâm rằng phần mềm đang thực hiện dịch vụ đưa thông tin tới thế giới của đài MSNBC đã được viết ra ở Việt Nam," ông Smith nói. Song chỉ như là Việt Nam với tới được thế giới, thế giới cũng đang đến với Việt Nam. Mới đây quốc gia này đã buộc phải học vài bài học cay đắng từ việc mở cửa, và sự thiếu năng lực xử lý những thay đổi kinh tế đang gia tăng có thể làm phá sản nền kinh tế của mình.

Nguyễn Thị Hồng Hương, giám đốc của dây chuyền siêu thị Vinatext, đã phải chỉ thị cho các nhân viên của mình tắt đèn và máy điều hòa nhiệt độ để tiết kiệm chi phí. Cô phải lo lắng bởi lãi suất tiền vay ngân hàng đã vọt lên 18% mỗi năm từ 10% chỉ một tháng trước đó. "Có thể tôi không biết nhiều về kinh tế để giải thích tại sao chính phủ lại làm vậy," cô nói với tôi vào tháng Ba mà mắt rớm lệ. "Nhưng xin lần sau hãy cho chúng tôi thời gian để chuẩn bị," cô nói.

Cuộc chiến lãi suất của Việt Nam đã lên tới đỉnh điểm vào giữa tháng Ba. Một tháng trước đó, vào ngày 13 tháng Hai, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã lệnh cho 41 nhà băng và các tổ chức tín dụng phải mua 1,26 tỉ đô la trái phiếu kho bạc loại một năm vào ngày 17 tháng Ba - một chiến thuật được trù tính nhằm tạm ngưng tình trạng tăng giá. Năm 2007, lạm phát đã đạt đến một mức cao trong một thập kỷ là 12,6% năm. Vào tháng Hai-2008 nó đã chạm mức 15,6%. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã gợi ý tới những khó khăn trong chính sách vào tháng 12-2007. Nó đã thúc giục Việt Nam thắt chặt tiền tệ và tiến tới một chế độ tỉ giá tiền đồng mềm dẻo hơn. Chính phủ - do thiếu kinh nghiệm và đang hăng hái làm dịu tình trạng lạm phát giữa lúc có những lo ngại rằng những bong bóng chứng khoán và bất động sản sẽ nổ tung - đã theo đuổi những kế hoạch bằng việc đưa ra những giải pháp khắt khe, gợi lại quá khứ của nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, dẫn tới một tình trạng thiếu khả năng thanh toán tiền mặt.

Trong một cuộc rượt đuổi để thu hút nhiều nguồn tài chính hơn, các nhà băng đã nâng tỉ lệ lãi suất gửi tiền mặt lên khoảng 13% năm. Sự hỗn loạn xảy ra sau đó khi các khách hàng rút tiền từ những tài khoản ở các tổ chức tài chính này đem sang gửi vào nhà băng khác có tỉ lệ lãi suất cao hơn. Tương tự, các nhà băng cũng bắt đầu thắt chặt hầu bao, từ chối rất nhiều những khoản vay mượn. Kết cục, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV) đã phải bơm gần 2 tỉ đô la vào hệ thống ngân hàng nhằm nới lỏng cơn khủng hoảng. Nó cũng mở rộng biên độ giao dịch liên ngân hàng cho tiền đồng lên hai lần, cho phép nâng giá trị tiền đồng lên trong trao đổi với đô la.

Trong một cố gắng nhằm đảo ngược tình trạng sút giảm kinh tế, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã phát đi một bài tiểu luận dài 4.000 từ trên các tờ báo hàng đầu của Việt Nam vào hôm 30 tháng Ba. Ông đã kêu gọi mọi người dân thắt lưng buộc bụng, đồng thời đưa ra bảy giải pháp của mình để kiềm chế lạm phát: thắt chặt chính sách tiền tệ; kiểm soát nghiêm ngặt hơn đầu tư nhà nước; đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp; và duy trì ổn định giá cả các loại hàng hóa cơ bản, như lương thực, xăng dầu, thép và phân bón.

Có được học một bài học khắc nghiệt từ những chính sách tiền tệ vụng về đưa ra từ tháng Hai, vị thủ tướng đã yêu cầu SBV thắt chặt lại chính sách tiền tệ, song để làm được vậy trong điều kiện phải phù hợp với nền kinh tế thị trường và "phải đảm bảo khả năng thanh khoản và sự vững vàng của khu vực ngân hàng."

"Những yếu kém của nền kinh tế và cơ cấu kinh tế nước ta đã thể hiện rõ rệt hơn trong quá trình hội nhập với nền kinh tế thế giới, đang đặt ra những thách thức lớn cho việc quản lý và phát triển kinh tế," thủ tướng viết. " ... kềm chế lạm phát được coi là ưu tiên hàng đầu cho chính phủ," ông viết tiếp.

Song Việt Nam có ít cơ hội để mà thao diễn, đặc biệt đối với thương mại. Lượng nguyên vật liệu phục vụ sản xuất chiếm 73% trong tổng giá trị nhập khẩu và vì vậy không thể cắt giảm. Tuy nhiên, chính phủ đã thực hiện tăng mức thuế nhập khẩu xe hơi lên gấp đôi vào tháng Tư từ 60% lên 83%. Gần 1 tỉ đô la đã được chi tiêu vào nhập khẩu xe hơi trong bốn tháng đầu năm, một tốc độ gia tăng ngoạn mục - gấp 5,7 lần so với cùng kỳ năm ngoái, nhờ việc cắt giảm thuế suất nhập khẩu vào năm ngoái tới độ thấp hơn cả mức đã được quy định trong cam kết với WTO của Việt Nam.

Thiếu hụt thương mại lớn nhất là với Trung Quốc và các nước trong Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á do các mức thuế thấp trong Khu vực Mậu dịch Tự do Asean-Trung Quốc. Thủ tướng đã yêu cầu tuần tra biên giới nghiêm ngặt hơn để đảm bảo kiểm soát tình hình buôn lậu hàng hóa. Chính phủ hy vọng việc đẩy mạnh xuất khẩu thủy hải sản tới các tỉnh của Trung Quốc giáp ranh Việt Nam và không có bờ biển có thể giúp thu hẹp mức thâm hụt mậu dịch. Trong lúc tình trạng khó xử về tỉ giá hối đoái trở nên tồi tệ hơn, Thủ Tướng Nguyễn Tấn Dũng đã có một lựa chọn vào giữa tháng Tư là giữ tỉ giá đối đoái "trong sự ưu tiên" cho xuất khẩu. Cho tới khi tình trạng thâm hụt thương mại được cải thiện thì tỉ giá hối đoái sẽ không còn được sử dụng để chiến đấu với lạm phát nữa.

Thủ tướng cũng chỉ thị đình hoãn các dự án xây dựng "không cần thiết". Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã lên danh sách bảy dự án, bao gồm bốn dự án tại Hà Nội là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Tòa nhà Quốc hội và một nhóm các dự án kỷ niệm một ngàn năm Thăng Long, thủ đô xưa tại Hà Nội. Đồng thời, khoản cắt giảm chi phí đó có thể tiết kiệm được hơn 5 tỉ đô la. Bộ Tài chính cũng đã đề nghị cơ quan chính quyền các địa phương dừng mua sắm xe hơi và xây trụ sở, giảm tối thiểu chi tiêu vào các hội nghị và lễ kỷ niệm, và cắt giảm 10% ngân sách hàng năm. Bộ trưởng Tài chính Vũ Văn Ninh cho hay các giải pháp này có thể sẽ tiết kiệm được khoảng 2 tỉ đô la.

Cho thấy rõ tình hình suy thoái khi mà chính phủ đang đề xuất với Quốc hội cho phép giảm mục tiêu tăng trưởng GDP cả nước từ 9% xuống 7% và từ bỏ mục tiêu hạ mức lạm phát đưa ra ban đầu xuống thấp hơn so với năm 2007. Giờ đây dân chúng đang nín thở theo dõi điều gì có thể xảy ra sau ngày 30 tháng Sáu, khi lệnh cấm tăng giá đối với các hàng hóa cơ bản được dỡ bỏ; giải pháp này đã giúp cầm giữ giá xăng dầu, điện, nước và những hàng hóa chính khác không tăng lên trong thời gian qua.

Tuy nhiên với tình hình suy thoái tại Hoa Kỳ đang dần phủ bóng mờ lên Việt Nam - Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của nước này - chính phủ phải thực hiện những bước cải cách quyết liệt hơn nữa để đưa Việt Nam theo hướng đi có thể tin cậy cho việc tiếp tục phát triển kinh tế. Đã đến lúc phải cải cách các doanh nghiệp nhà nước và hệ thống hành chính theo hướng kinh tế thị trường mạnh mẽ hơn. Cuộc giải phẫu đau đớn và khó khăn nhất sẽ là thúc ép các doanh nghiệp nhà nước trở lại lĩnh vực kinh doanh cốt yếu của mình và tập trung vào hiệu năng hơn là những lợi ích dễ dàng có được do tận dụng những nguồn tài chính để đầu cơ tích trữ vào bất động sản và những thỏa thuận tài chính. Có một ví dụ về cơn quẫn trí của các SOE từ khu vực dịch vụ chính yếu của họ khi áp dụng giải pháp mà người ta thấy không có thể đi xa hơn được nữa, bằng việc tắt đèn tạm thời để tiết giảm điện năng mới đây đã gây tổn hại tới hai thành phố Hà Nội và Sài Gòn. Tập đoàn Điện lực Việt Nam đã đầu tư những khoản tiền khổng lồ vào các lĩnh vực kinh doanh không phải là cốt yếu của mình ví như viễn thông, song đã lơ là việc đầu tư thích đáng để đáp ứng đòi hỏi điện năng ngày càng tăng lên mạnh mẽ của cả nước.

Cũng cần có thêm nhiều hành động nữa để xử lý những thay đổi kinh tế được đặt ra từ lĩnh vực kinh doanh bất động sản. Trên thực tế, bong bóng bất động sản đã được xì hơi bớt tiếp theo sau việc hạn chế các khoản vay của ngân hàng. và một số kẻ đầu cơ đã bắt đầu phải bán lỗ đi các căn hộ của mình. Song những hậu quả gián tiếp của đợt suy thoái trên thị trường bất động sản có thể còn trầm trọng. Như ông Lê Xuân Nghĩa, vụ trưởng vụ chiến lược ngân hàng của SBV giải thích trong một bài phỏng vấn gần đây của Saigon Economic Times, nhiều nhà băng đã lãi 50% tới 60% trên tổng số vốn từ các khoản thế chấp và vay mượn liên quan tới bất động sản.

SBV đã tỏ ra không rõ ràng trong phương pháp quản lý kinh tế của mình. Trong một phiên họp vào giữa tháng Tư, các thành viên của Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã bác bỏ một đề xuất của thống đốc SBV Nguyễn Văn Giàu là chính thức giảm mức lãi cơ sở là thứ chỉ đóng vai trò như một dụng cụ đo lường đơn giản của ngân hàng, hơn là một lợi khí dùng để tác động lên mức lãi suất cho vay thương mại. "Lãi suất cơ sở là thứ quá nhạy cảm đối với thị trường mà chúng tôi chưa bao giờ dám nâng nó lên gần với tỉ giá thị trên trường," ông Giàu giải thích. Mức lãi suất cơ sở cho vay hiện thời là 8,75% trong khi trên thì trường cao tới 21%.

Ủy ban cũng không chấp thuận đề nghị của chính phủ tăng trần lãi suất giữa lúc có những lo lắng rằng mức lãi suất cho vay hiện thời, cao tới 21%, đang trói buộc hoạt động kinh doanh và sản xuất, và có thể dẫn tới tình trạng phá sản đối với các công ty trong nước nào phụ thuộc vào những khoản vay ngân hàng. "Các chính sách của chính phủ đang đi theo hướng hợp lý, song sự thành công phụ thuộc nhiều vào khả năng khéo léo có tính chuyên môn," đó là nhận xét của Martin Rama, kinh tế gia trưởng của World Bank tại Hà Nội.

Trong một nỗ lực đối phó với tình trạng thiếu hợp tác giữa các cơ quan tài chính của chính phủ, một Uỷ ban Giám sát Tài chính Quốc gia, được lãnh đạo bởi cựu thống đốc SBV từng tốt nghiệp Harvard Lê Đức Thúy, đã được hình thành vào tháng Ba nhằm giám sát, phân tích và cung cấp những đánh giá về mức độ rủi ro trên thị trường tài chính. Tuy nhiên, phải cần thêm vài tháng nữa trước khi Ủy ban này sẵn sàng thực thi nhiệm vụ.

Liệu những nỗ lực này sẽ là đủ để nhắm vào những thách thức kinh tế của Việt Nam vẫn còn hiển hiện. Khi tôi hỏi cô Hương, giám đốc siêu thị, cô tỏ ra nhẫn nhục hơn trước những thực tế khắc nghiệt mới về kinh tế. "Chúng tôi đã quen với hoàn cảnh này rồi," cô nói. "Nhưng tôi vẫn không nghĩ là tôi đủ kiến thức để hiểu là cái gì đang diễn ra trong tình hình kinh tế này."Giờ đây, tất cả những gì cô hiểu là phải đi tìm những cách thức làm sao cắt giảm chi phí. "Lúc này chúng tôi không thể nghĩ tới lợi nhuận được," cô tâm sự. "Chúng tôi chỉ có thể xoay xở để sống sót qua lúc này.

* Anh chàng Harvey Nash này mới được giải thưởng Đối tác Vàng Sao Khuê của Việt Nam hôm 28-4-2008 (Ba Sàm chú thích)

Bản tiếng Việt Ba Sàm 2008

(http://blog.360.yahoo.com/blog-C6To.awlc6eMWmDUvAozkYGe?bid=719&yy=2008&mm=5)