Anthony Kuhn / BEIJING` (FEER) ` Văn Hiền dịch` (VNN)

Đã mười lăm năm trôi qua kể từ sự kiện thảm sát Thiên An Môn, nhưng dư âm của nó vẫn còn đọng lại trong cuộc sống bình thường của người dân Trung Quốc và cả trong bộ mặt chính trị quốc gia. Trong 15 năm qua, Trung Quốc đã thực hiện được một bước tiến rất xa. Nhưng trong một lĩnh vực quan trọng, đất nước này đã bị đẩy lùi lại: đó là cải cách chính trị.

Ngày nay, nếu bạn dạo chơi trên quảng trường Thiên An Môn, bên cạnh rất nhiều khách du lịch quốc tế và những người dân bản xứ vui vẻ, bạn sẽ cảm thấy quãng thời gian 15 năm đã chữa lành vết thương trong lòng người dân Trung Quốc cũng như trong thể chế chính trị. Đối với nhiều người dân Trung Quốc, đặc biệt là giới trẻ, hành động đàn áp phong trào hoà bình của sinh viên và nhiều công dân khác bằng bạo lực trong ngày 4 tháng 6 năm 1989, gây ra hàng trăm cái chết, đã mờ dần vào quá khứ. Kể từ năm 1989, Trung Quốc đã biến chuyển một cách phi thường nhờ vào sự tăng trưởng kinh tế, nâng cao mức sống người dân, mở rộng thêm nhiều quyền tự do cũng như gia tăng ảnh hưởng của mình trên bình diện quốc tế. Nhưng thật ra dư âm của vụ tàn sát tại Thiên An Môn vẫn còn kéo dài - nó vẫn còn ảnh hưởng đến cuộc sống của nhiều người dân bình thường, còn trong lĩnh vực chính trị, nó đã khiến cho quá trình cải cách chính trị không thể tiếp tục được nữa.

Kể từ năm 1989, quá trình dân chủ hoá mới vừa trong giai đoạn phôi thai từ đầu thập niên 80 đã bị khựng lại và bị đảo ngược hoàn toàn do việc tiếp tục tập trung sức mạnh và quyền lực của Đảng Cộng sản, vực dậy một thể chế đã mục ruỗng. Trong khi những người lãnh đạo từ thời Thiên An Môn đã về hưu hoặc không còn cầm quyền bính, đồng thời xuất hiện những nhà lãnh đạo chính trị mới, câu hỏi quan trọng nhất vẫn tiếp tục chưa có lời giải đáp: Làm sao có thể chấp nhận được chuyện phát triển kinh tế mà không cải cách chính trị?

Trải qua 15 năm, khuôn mặt chính trị của Trung Quốc đã có nhiều dấu hiệu thay đổi, đây là điều không thể chối cãi. Những nhà cách mạng già nua đã đi gặp Carl Marx, vị trí của họ được thay thế bởi những người trẻ tuổi và ưa chuộng khoa học, còn bản thân chủ nghĩa Marx đã trở nên nhỏ bé hơn cả một chiếc lá trên cành cây tư tưởng. Tuy nhiên những thay đổi này được thực hiện theo cách lộn ngược lại hình thức cũ mà không hề thực hiện một sự cải cách hoàn toàn từ trên xuống dưới, là hình thức có thể giúp đất nước hiện đại hoá như Trung Quốc tiếp cận thông tin nhanh chóng hơn, thay vì những chỉ thị, chính sách của các viên chức.

Ngay cả Bắc Kinh cũng không thực hiện những thay đổi toàn diện mà người ta đang trông đợi cho một tương lai sắp tới. Dưới sự lãnh đạo của Hồ Cẩm Đào, Tổng bí thư Đảng Cộng Sản từ năm 2002 và trở thành chủ tịch Trung Quốc từ tháng 03 năm 2003, "chẳng có một cải cách chính trị nào đáng nói" theo lời của Yan Jiaqi, cựu giám đốc Khoa nghiên cứu chính trị thuộc viện khoa học xã hội Hàn Lâm Trung Quốc và cũng là một trong những nhà người trí thức lãnh đạo cuộc phản đối tại Thiên An Môn năm đó. "Dù sao điều này cũng còn chấp nhận được, khi Hồ chưa được chuyển giao toàn bộ sức mạnh từ Giang Trạch Dân". Nhà cựu lãnh đạo chính quyền và Đảng Cộng Sản hiện nay vẫn tiếp tục giữ quyền chỉ huy quân đội, đó là lời Yan nói từ Hoa Kỳ trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại, nơi mà ông ta đã sống lưu vong từ năm 1989.

Ông Yan đã từng là thành viên của một ủy ban đề ra các biện pháp cải cách chính trị cho Triệu Tử Dương, lãnh đạo Đảng từ năm 1987 đến năm 1989, ông này sau đó bị khai trừ nhằm mục đích xoa dịu các sinh viên tại quảng trường khi phong trào phản đối tại Thiên An Môn lên đến cao điểm. Wu Guoguang, hiện nay là một nhà khoa học chính trị tại Trường đại học Trung Quốc tại Hongkong, cũng đã từng là một thành viên của ủy ban này.

Ông Wu nói: "Tiêu chuẩn căn bản của cải cách chính trị là dù muốn dù không, nó vẫn đưa đến việc cắt giảm quyền hành" của Đảng Cộng Sản. Yếu tố chủ yếu trong quá trình giới hạn sức mạnh của Đảng chính là việc quyền hành được trao trả từng phần cho chính phủ. Kế hoạch vốn được phác thảo trong báo cáo của Triệu Tử Dương trong Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 13 năm 1987, sẽ cắt bỏ những bộ phận của Đảng ra khỏi cơ cấu các bộ trong chính quyền, trong toà án, trong trường học và trong nhà máy. Điều này nhằm mục đích giúp cho chính phủ trở thành cơ quan duy nhất chịu trách nhiệm trước nhân dân chứ không phải là Đảng Cộng Sản. Kể từ sau khi họ Triệu bị truất phế năm 1989, kế hoạch này bị chỉ trích là quá tự do và sau đó bị huỷ bỏ.

Mười lăm năm trôi qua, Hồ Cẩm Đào và thủ tướng Ôn Gia Bảo đã thay thế quá trình cải cách chính trị bằng việc cải cách bộ máy hành chính. Ngay trong năm đầu tiên nắm chính quyền, họ công bố những kế hoạch nhằm mục đích giao cho các viên chức chính phủ nhiều trách nhiệm hơn. Vào tháng ba, thủ tướng Ôn Gia Bảo báo cáo trước phiên họp thường niên của Quốc hội Trung Quốc: "Nơi nào có quyền hành, nơi đó cũng phải nhận trách nhiệm. Khi quyền hành được sử dụng, phải có sự giám sát. Vi phạm quyền lợi nhân dân phải thực hiện bồi thường".

Để nhấn mạnh cho những lời hùng biện của thủ tướng, các phương tiện truyền thông mới đây đăng tải các vụ từ chức của nhiều quan chức cao cấp sau khi gặp phải nhiều tai hoạ nặng nề như Ma Fucai giám đốc điều hành công ty dầu khí Trung Quốc (China National Petroleum Corp) từ chức vì nhận trách nhiệm sau khi vụ nổ khí đốt giết chết 232 mạng người tại Tứ Xuyên tháng 12 vừa qua. Gang Zhanbiao, Thị trưởng thành phố Jilin, từ chức sau một vụ cháy tại trung tâm mua sắm của thành phố vào tháng hai, giết chết 54 người.

Tuy nhiên, các nhà quan sát nhận ra rằng những vụ từ chức này khó mà xuất phát từ động cơ tự nguyện. Việc từ chức của thị trưởng Gang là do quyết định của Thành uỷ Đảng, trong khi ông Ma thì bị cách chức bởi chính thủ tướng Ôn Gia Bảo trong buổi họp Quốc Hội. Điều này cho thấy trách nhiệm của các quan chức là do cấp trên của họ quyết định, không phải do người dân mà lẽ ra họ phải phục vụ. Hơn nữa, các quan chức bị quy trách nhiệm chỉ sau các thảm họa, chứ không hề do sự xâm phạm quyền lợi hoặc xung đột từ quần chúng nhân dân. Các thị trưởng và bộ trưởng bị phạt, nhưng các bí thư Đảng Uỷ thì không hề rụng một sợi tóc. "Một vài viên chức từ chức thì chỉ giống như khi anh ta cảm thấy không còn khả năng tiếp tục giữ vị trí của mình", lời của phóng viên Ai Jun nhận định trên tờ Bắc Kinh Thời Báo vào tháng trước.

Các nhà quan sát cũng quan tâm đến sự giao thoa quyền lực trong các cuộc bầu cử cấp phường xã từ năm 1987 dưới thời họ Triệu. "Có nhiều dấu hiệu của việc vi phạm hoặc thậm chí ngưng trệ của chế độ dân chủ đã xuất hiện trong nhiều địa phương trên toàn quốc". theo bài viết trên một trang Internet của chuyên gia bầu cử Li Fan, Viện thế giới và Trung Quốc. Li trích dẫn một ví dụ: Vài tỉnh yêu cầu các cấp uỷ đảng tại quận huyện đưa Đảng viên nắm các chức vụ chủ chốt của quận huyện mình.

Cũng trong báo cáo ở Đại hội Đảng toàn quốc năm 1987, Triệu Tử Dương yêu cầu đưa vào hiến pháp Trung Quốc vài điều luật đặc biệt bảo vệ quyền tự do ngôn luận và quyền tự do thành lập các tổ chức. Các yêu cầu này sau đó bị lãng quên sau khi Triệu thất thế. Vào đầu năm nay, Hội Đồng Nhân Dân Trung Quốc đề nghị một số thay đổi trong hiến pháp nhằm gia tăng nhân quyền, nhưng điều này cũng không được luật pháp sắt đá của Trung Quốc hợp tác.

0_DÂN CHỦ TỪ TRONG NỘI BỘ ĐẢNG

Để đáp lại yêu cầu cải cách chính trị, chính phủ của Hồ trước tiên thực hiện cải tổ dân chủ ngay trong nội bộ Đảng Cộng Sản trước khi xây dựng nền dân chủ tại Trung Quốc. Để thực hiện được điều này, đã có nhiều điều chỉnh mới trong điều lệ Đảng được đưa ra vào tháng hai, đòi hỏi quyền hoạt động chính trị của các Đảng viên phải có bảo chứng từ các ủy ban đặc quyền của Đảng, đồng thời thành lập các tổ kiểm tra và giám sát công việc của viên chức đảng viên tại các tỉnh lẻ cũng như các thành phố trung tâm.

Tuy nhiên, những quy định mới cũng đòi hỏi về việc duy trì "chế độ tập trung dân chủ" theo Chủ nghĩa Lenin của Đảng. Đặc tính chính của hệ thống này là mỗi một cấp bộ của Đảng phải tuân theo chỉ đạo của cấp bộ bên trên. Điều này, theo các nhà phê bình chỉ trích, thực chất chỉ là tập trung sức mạnh tối cao vào Uỷ ban thường trực của Đảng.

Sắp đến kỉ niệm lần thứ 15 sự kiện Thiên An Môn, những người bất đồng quan điểm cũng như thân tộc của những người đã ngã xuống tại Thiên An Môn lại bị đặt trong tầm kiểm soát chặt chẽ của công an, dù rằng sự kiểm soát này đã có giảm đi ít nhiều so với những năm qua. Nhưng tiếng nói của họ giờ đây chìm trong tiếng ồn ào của hàng trăm công nông dân trong những kháng nghị hàng ngày chống lại sự mục nát và tội ác, bị mất nhà cửa, không có kế sinh nhai. Cải cách chính trị, nếu nó được cho phép, có thể làm giảm bớt lời ta thán của dân chúng. Nhưng hiện nay, dân chúng không còn cách lựa chọn nào khác ngoài việc đổ ra đường phản kháng.